Το Cyborg Manifesto της Donna Haraway και ο Φεμινιστικός Μετανθρωπισμός

22.1.2026

Της Αιμιλίας Κουστουμπέκη

Το κείμενο που ακολουθεί δεν επιχειρεί να επιβάλει νέες βεβαιότητες ούτε να ακυρώσει παλαιότερες αξίες. Στόχος του είναι να προσφέρει ένα θεωρητικό πλαίσιο κατανόησης ενός κόσμου που έχει ήδη αλλάξει, συχνά πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούμε να τον επεξεργαστούμε συναισθηματικά ή ηθικά.

Το A Cyborg Manifesto (1985) της Donna Haraway αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά και ριζοσπαστικά κείμενα της σύγχρονης φεμινιστικής θεωρίας (Haraway, 1985). Γραμμένο σε μια περίοδο έντονης τεχνολογικής, πολιτικής και ιδεολογικής μετάβασης, το μανιφέστο προτείνει το «cyborg» ως ένα υβριδικό θεωρητικό σχήμα που αμφισβητεί τις παραδοσιακές δυαδικότητες πάνω στις οποίες έχει οικοδομηθεί τόσο η δυτική φιλοσοφία όσο και οι πατριαρχικές δομές εξουσίας. Στο πλαίσιο αυτό, το έργο της Haraway θεωρείται θεμέλιο του φεμινιστικού μετανθρωπισμού.

Το cyborg ως πολιτική και θεωρητική φιγούρα

Για τη Haraway, το cyborg δεν είναι απλώς ένα ον επιστημονικής φαντασίας – μισό άνθρωπος, μισό μηχανή (Haraway, 1985). Είναι μια μεταφορά αλλά και μια πραγματικότητα της ύστερης καπιταλιστικής και τεχνοεπιστημονικής κοινωνίας. Το cyborg καταργεί τα όρια ανάμεσα:

• φύση και πολιτισμό

• άνθρωπο και μηχανή

• άνδρα και γυναίκα

• φυσικό και τεχνητό

Με αυτόν τον τρόπο, η Haraway επιτίθεται στην ουσιοκρατία, δηλαδή στην ιδέα ότι υπάρχει μια «φυσική», σταθερή και καθολική γυναικεία ταυτότητα (Haraway, 1991). Αντίθετα, προτείνει ταυτότητες ρευστές, κατασκευασμένες, πολλαπλές και ενίοτε αντιφατικές.

Φεμινισμός πέρα από την ουσιοκρατία

Ένα από τα κεντρικά επιχειρήματα του Cyborg Manifesto είναι η κριτική σε μορφές φεμινισμού που βασίζονται σε μια κοινή, «φυσική» εμπειρία της γυναικείας καταπίεσης. Η Haraway θεωρεί ότι τέτοιες προσεγγίσεις συχνά αναπαράγουν αποκλεισμούς, αγνοώντας τη διασταύρωση φύλου με φυλή, τάξη, τεχνολογία και γεωπολιτική θέση.

Το cyborg, ως μη-αθώα και μη-καθαρή ταυτότητα, προσφέρει ένα μοντέλο πολιτικής συμμαχίας όχι στη βάση της κοινής ουσίας, αλλά της κοινής επιθυμίας για ανατροπή των κυρίαρχων συστημάτων εξουσίας (Haraway, 1985). Πρόκειται για έναν φεμινισμό της συγγένειας (affinity), όχι της ταυτότητας.

Φεμινιστικός μετανθρωπισμός

Ο φεμινιστικός μετανθρωπισμός, όπως προκύπτει από τη σκέψη της Haraway, δεν υμνεί άκριτα την τεχνολογία ούτε οραματίζεται μια «υπερανθρώπινη» εξέλιξη αποκομμένη από την κοινωνία (Braidotti, 2013; Ferrando, 2019). Αντίθετα, αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως πεδίο αγώνα: ένα χώρο όπου αναπαράγονται ανισότητες αλλά και όπου μπορούν να αναδυθούν νέες μορφές υποκειμενικότητας και αντίστασης.

Σε αντίθεση με τεχνο-ουτοπικές ή καθαρά ανδροκεντρικές εκδοχές του μετανθρωπισμού (Wolfe, 2010), ο φεμινιστικός μετανθρωπισμός:

• δίνει έμφαση στη σωματικότητα και την ενσώματη εμπειρία

• αναγνωρίζει τις υλικές συνθήκες παραγωγής της τεχνολογίας

• θέτει ερωτήματα ηθικής, εξουσίας και ευθύνης

Το cyborg ενσαρκώνει αυτή τη στάση: δεν είναι ούτε σωτήρας ούτε θύμα, αλλά ένα πλάσμα εντός αντιφάσεων.

Πολιτικές και σύγχρονες αναγνώσεις

Σήμερα, σχεδόν σαράντα χρόνια μετά τη συγγραφή του Cyborg Manifesto, οι ιδέες της Haraway μοιάζουν λιγότερο προφητικές και περισσότερο περιγραφικές της πραγματικότητας. Οι εξελίξεις στην ιατρική, τη βιοτεχνολογία και τις επιστήμες ζωής έχουν μετασχηματίσει ριζικά την έννοια του ανθρώπινου σώματος: εμφυτεύματα, προσθετικά μέλη υψηλής τεχνολογίας, βηματοδότες, νευροπροσθετικές συσκευές, γονιδιακές θεραπείες και ορμονικές παρεμβάσεις καθιστούν το σώμα ένα πεδίο συνεχούς τεχνολογικής διαμεσολάβησης (Hayles, 1999; Ferrando, 2019).

Το σώμα δεν βιώνεται πλέον ως «φυσικό δεδομένο», αλλά ως κάτι που ρυθμίζεται, επανασχεδιάζεται και επιδιορθώνεται. Υπό αυτό το πρίσμα, το cyborg παύει να είναι μεταφορά και γίνεται καθημερινή εμπειρία της σύγχρονης ιατρικής πρακτικής.

Παράλληλα, οι σύγχρονες συζητήσεις γύρω από τις έμφυλες ταυτότητες, που συχνά προκαλούν κοινωνικό σοκ ή έντονη πολιτική αντιπαράθεση, φωτίζονται διαφορετικά μέσα από τη χαραγουεϊνή σκέψη. Η αμφισβήτηση της βιολογικής ουσιοκρατίας του φύλου, οι τρανς και μη δυαδικές εμπειρίες, καθώς και η ιατρική διαμεσολάβηση της έμφυλης μετάβασης (μέσω ορμονών ή χειρουργικών επεμβάσεων), συνιστούν πρακτικές που διαρρηγνύουν τα όρια φύσης/πολιτισμού και σώματος/τεχνολογίας (Haraway, 1991; Braidotti, 2013).

Από αυτή τη σκοπιά, οι έμφυλες ταυτότητες δεν αποτελούν «παρέκκλιση» από μια φυσική κανονικότητα, αλλά έκφραση της μετανθρωπιστικής συνθήκης που η Haraway είχε ήδη διαγνώσει. Το σοκ που προκαλούν δεν οφείλεται στην ίδια την εμπειρία των υποκειμένων, αλλά στη σύγκρουσή τους με παρωχημένα ανθρωπιστικά και δυαδικά σχήματα σκέψης.

Η φεμινιστική πρόταση του Cyborg Manifesto δεν ζητά την άρνηση της βιολογίας ούτε την απόλυτη αποδοχή κάθε τεχνολογικής παρέμβασης. Ζητά, αντίθετα, μια πολιτική και ηθική εγρήγορση: ποια σώματα έχουν πρόσβαση στις ιατρικές και τεχνολογικές δυνατότητες και ποια παραμένουν ευάλωτα ή αόρατα; Ποια γνώση νομιμοποιείται ως «επιστημονική» και ποια εμπειρία απαξιώνεται;

Μια αναγκαία κριτική ανάγνωση: φόβοι, όρια και εύλογες ανησυχίες

Για έναν άνθρωπο που μεγάλωσε σε ένα συντηρητικό κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο, οι ιδέες του Cyborg Manifesto μπορεί να προκαλούν αμηχανία, φόβο ή ακόμη και αντίσταση. Η αποδόμηση των σταθερών κατηγοριών —άνθρωπος, φύλο, σώμα, φύση— συχνά βιώνεται ως απειλή προς την κοινωνική συνοχή ή προς θεμελιώδεις αξίες που συνδέονται με την οικογένεια, τη θρησκεία ή την έννοια της «φυσικής τάξης».

Αυτές οι ανησυχίες δεν είναι αβάσιμες ούτε μπορούν να απορριφθούν ως απλή άγνοια. Πράγματι, η άκριτη αποδοχή της τεχνολογίας ενέχει κινδύνους: η ιατρικοποίηση της ταυτότητας, η εμπορευματοποίηση του σώματος, η βιοπολιτική διαχείριση της ζωής και η άνιση πρόσβαση στις τεχνοεπιστημονικές δυνατότητες αποτελούν πραγματικά προβλήματα (Foucault, 1978· Wolfe, 2010).

Η Haraway, ωστόσο, δεν προτείνει την κατάργηση των ορίων χωρίς σκέψη. Αντιθέτως, το cyborg λειτουργεί ως προειδοποίηση: μας καλεί να αναγνωρίσουμε ότι τα όρια έχουν ήδη διαρραγεί και ότι η επιστροφή σε μια «αγνή» προ-τεχνολογική ανθρώπινη κατάσταση είναι μια νοσταλγική φαντασίωση. Το ερώτημα δεν είναι αν θα ζήσουμε ως υβριδικά όντα, αλλά με ποιους όρους, με ποια ηθική και προς όφελος ποιων.

Για τον μέσο άνθρωπο, η κριτική αυτή ανάγνωση μπορεί να λειτουργήσει γεφυρωτικά. Δεν απαιτεί την εγκατάλειψη των αξιών του, αλλά την επανεξέτασή τους σε έναν κόσμο που έχει ήδη αλλάξει. Ο φεμινιστικός μετανθρωπισμός, έτσι όπως προκύπτει από τη Haraway, δεν ζητά συναίνεση χωρίς σκέψη, αλλά υπεύθυνη κατανόηση μέσα στην πολυπλοκότητα.

Έτσι, η σύνδεση του Cyborg Manifesto με το σήμερα δεν είναι υπερβολική, αλλά αναγκαία. Το κείμενο της Haraway λειτουργεί ως θεωρητικό φίλτρο για να κατανοήσουμε έναν κόσμο όπου το ανθρώπινο σώμα, το φύλο και η τεχνολογία δεν μπορούν πλέον να νοηθούν ως διακριτές και σταθερές κατηγορίες.

Συμπέρασμα

Το Cyborg Manifesto δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε ένα ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα. Προσφέρει, όμως, ένα ισχυρό θεωρητικό εργαλείο για να σκεφτούμε τον φεμινισμό πέρα από τα όρια του ανθρωπισμού, της ουσιοκρατίας και των παραδοσιακών ταυτοτήτων. Ο φεμινιστικός μετανθρωπισμός της Donna Haraway παραμένει μια πρόκληση: να κατοικήσουμε τις αντιφάσεις της τεχνοεπιστημονικής εποχής χωρίς νοσταλγία για «καθαρές» ταυτότητες και χωρίς φόβο για τα υβριδικά μέλλοντα που ήδη ζούμε.

Το Cyborg Manifesto δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε ένα ενιαίο πολιτικό πρόγραμμα. Προσφέρει, όμως, ένα ισχυρό θεωρητικό εργαλείο για να σκεφτούμε τον φεμινισμό πέρα από τα όρια του ανθρωπισμού, της ουσιοκρατίας και των παραδοσιακών ταυτοτήτων. Ο φεμινιστικός μετανθρωπισμός της Donna Haraway παραμένει μια πρόκληση: να κατοικήσουμε τις αντιφάσεις της τεχνοεπιστημονικής εποχής χωρίς νοσταλγία για «καθαρές» ταυτότητες και χωρίς φόβο για τα υβριδικά μέλλοντα που ήδη ζούμε.

Παραπομπές και Βιβλιογραφία

Haraway, D. (1985). A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century. Socialist Review, 80, 65–108.

Haraway, D. (1991). Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature. New York: Routledge.

Braidotti, R. (2013). The Posthuman. Cambridge: Polity Press.

Braidotti, R. (2019). Posthuman Knowledge. Cambridge: Polity Press.

Hayles, N. K. (1999). How We Became Posthuman: Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics. Chicago: University of Chicago Press.

Wolfe, C. (2010). What Is Posthumanism? Minneapolis: University of Minnesota Press.

Ferrando, F. (2019). Philosophical Posthumanism. London: Bloomsbury Academic.

Suchman, L. (2007). Human–Machine Reconfigurations: Plans and Situated Actions. Cambridge: Cambridge University Press.

Plant, S. (1997). Zeros + Ones: Digital Women and the New Technoculture. London: Fourth Estate.