Μετα-καπιταλισμός και τεχνοφεουδαρχία

30.11.2025

Του Ησαΐα Κωνσταντινίδη

Βιώνουμε αναμφίβολα μία μεταβατική εποχή σε κάθε δυνατό επίπεδο. Η ανθρωπότητα, και μαζί σύσσωμος ο ελληνισμός (Ελλάδας, Κύπρου και διασποράς), περνάει σε μια νέα, πρωτόγνωρη ιστορική φάση. Η μετάβαση αυτή είναι σίγουρα επίπονη: από την απειλή ενός θερμοπυρηνικού ολοκαυτώματος έως την πιθανή διασπορά νέων θανατηφόρων ιών, κι από την καταστροφή του περιβάλλοντος έως τους κινδύνους που εγκυμονούν οι ανεξέλεγκτες νέες τεχνολογίες, βρισκόμαστε ενώπιον μίας τεράστιας πρόκλησης για το πώς θα ανταπεξέλθουμε στις συνθήκες του αύριο. Ο τομέας της οικονομίας -λίαν κρίσιμος και κομβικός ως προς την επίτευξη της κοινωνικής συνοχής- τίθεται εξίσου μπροστά σε μάλλον βέβαιες ριζικές μεταλλάξεις. 

Ζούμε άραγε το τέλος του καπιταλισμού (κεφαλαιοκρατίας), όπως τον γνωρίσαμε τα τελευταία περίπου 150 χρόνια; Αυτό ισχυρίζονται πολλοί οικονομολόγοι και ειδικοί αναλυτές, παγκοσμίως. Το καπιταλιστικό οικονομικό σύστημα κυριάρχησε βέβαια, πρώτα στον «προηγμένο» δυτικό κόσμο και έπειτα ακόμη και σε χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα (στην τελευταία υπό το προσωπείο του «Κομμουνιστικού Κόμματος»), όμως μετά την ιστορική στιγμή της κατάρρευσης της “Lehman Brothers”, στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, φαίνεται ότι περιήλθε σε υπαρξιακό αδιέξοδο. Αδυνατεί πια να αναπαραχθεί, γεγονός που προσβάλλει θανάσιμα τα ίδια του τα θεμέλια, εφόσον έχει θιγεί ανεπανόρθωτα το οικονομικό κύκλωμα που τον χαρακτηρίζει (ήτοι, ο κύκλος 360 μοιρών που πραγματοποιεί το χρήμα, μέσω ανόδου, αποκορύφωσης, καθόδου και επανέναρξης του τζίρου). Σήμερα ο καπιταλισμός πνέει τα λοίσθια. 

Η εκθετική πρόοδος των νέων τεχνολογιών τα τελευταία χρόνια -με την τεχνητή νοημοσύνη, τον μετανθρωπισμό, την επαυξημένη εικονική πραγματικότητα, το διαδίκτυο των πραγμάτων κτλ.- συντείνει με τη σειρά της στο ξεπέρασμα του καπιταλισμού. Πράγματι, αυτή τη στιγμή οι καπιταλιστικές ρίζες υποσκάπτονται από νέου τύπου οικονομικές δραστηριότητες, οι οποίες διευκολύνονται από τον άυλο χαρακτήρα του κυβερνοχώρου, ενώ ταυτόχρονα λόγω της φύσης τους δεν ελέγχονται εύκολα από τους γνωστούς «πατροπαράδοτους» πολυεθνικούς ομίλους. Ο κύκλος του χρήματος δεν ακολουθεί πια την «παραδοσιακή» οδό, όπως συνέβαινε μέχρι πρόσφατα, αλλά άλλες, εναλλακτικές διόδους διαμέσου των σύγχρονων ηλεκτρονικών διαύλων. Έτσι, η ψηφιοποίηση του χρήματος αποτελεί την πιο βασική ίσως αιτία του αναπόφευκτου επερχόμενου θανάτου του καπιταλισμού. 

Όπως δείχνουν λοιπόν τα πράγματα, ο κόσμος που αναδύεται θα είναι ένας μετα-καπιταλιστικός κόσμος. Η αντίληψη αυτή εδράζεται στον παραλληλισμό της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 2008 με την πανδημική κρίση του κορονοϊού (2019-2021). Όπως λοιπόν ένας ιός -στην πρόσφατη δραματική εμπειρία: ο κορονοϊός- μεταλλάσσεται και γίνεται σταδιακά τοξικότερος, έτσι ακριβώς συμβαίνει και με το κεφάλαιο. Και το κεφάλαιο μεταλλάσσεται και -δια της «μόλυνσης» που υφίσταται- με την πάροδο του χρόνου μεταβάλλεται σε κάτι ακόμα πιο τοξικό. Πρόκειται για το λεγόμενο νεφοκεφάλαιο (εκ του αγγλικού όρου cloudcapital, όπου ως cloud νοείται το «υπολογιστικό νέφος»), που γεννήθηκε μέσα στον «ζωντανό» οργανισμό του καπιταλισμού και σιγά-σιγά τον σκοτώνει, μολύνοντάς τον ανίατα… 

Περνάμε λοιπόν σε μία βέβαιη υπέρβαση του καπιταλισμού κατά το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Τι είναι όμως αυτό που -μέσω της ανάπτυξης και κυριαρχίας του νεφοκεφαλαίου- έπεται κάποια στιγμή να τον αντικαταστήσει; Οι διεθνείς αναλυτές βρήκαν ήδη τον όρο: «τεχνοφεουδαρχία» (ή «τεχνοφεουδαλισμός»). Η φεουδαρχία υπήρξε βέβαια, κατά τον μεσαίωνα, το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα που βασιζόταν στην παραχώρηση τμημάτων γης (φέουδων) από τους άρχοντες στους υποτελείς τους, έναντι ποικίλων υπηρεσιών που οι τελευταίοι παρείχαν στους ευγενείς. Σήμερα νέα «φέουδα», τα τεχνο-φέουδα, αναδεικνύονται μέσα από νεότευκτους ψηφιακούς κολοσσούς, όπως είναι η Amazon, η Google, η Meta κ.ά., οι οποίοι με τον καιρό παίρνουν τη θέση των άλλοτε πανίσχυρων καπιταλιστικών ομίλων. 

Στην Ελλάδα εκείνος που αναδεικνύει το ζήτημα της όλο και ανερχόμενης τεχνοφεουδαρχίας είναι ο οικονομολόγος και πρώην υπουργός οικονομικών, επικεφαλής επίσης του κινήματος ΜέΡΑ25, Γιάνης Βαρουφάκης (συγγραφέας του βιβλίου “Technofeudalism. What killed capitalism”, που αποτελεί μια εισαγωγή στην τεχνοφεουδαρχία). Δεν είναι τυχαίο που ακριβώς ο Βαρουφάκης είναι που εισάγει στη χώρα μας αυτή τη νέα οικονομική θεωρία. Ο συγκεκριμένος πολιτικός είναι ο πρώτος που όχι μόνο εκφράστηκε υπέρ της άυλης οικονομίας, αλλά και που επέβαλλε -εμμέσως- το λεγόμενο ψηφιακό χρήμα και τη σταδιακή κατάργηση των μετρητών. Το 2015 οδήγησε έντεχνα τα πράγματα σε σημείο τέτοιο, ώστε να κλείσουν οι τράπεζες και να καθιερωθούν τα περίφημα capital controls (ελληνιστί: κεφαλαιακοί έλεγχοι). Με τα capital controls επιβλήθηκαν, ως γνωστόν, αυστηρά όρια ανάληψης μετρητών από τα ΑΤΜ των τραπεζών, που διήρκεσαν πάνω από τέσσερα χρόνια, από τον Ιούνιο του 2015 έως τον Σεπτέμβριο του 2019. Στη διάρκεια αυτών των ετών όμως οι Έλληνες έμαθαν για τα καλά τη χρήση της πλαστικής κάρτας: ενώ έως τότε ήταν ο λαός με τη μεγαλύτερη χρήση ρευστού χρήματος στις συναλλαγές του σε όλη την Ευρώπη, έκτοτε έφτασαν περίπου στον ευρωπαϊκό μέσο όρο και ολοένα και πιο πολύ οι πληρωμές στην Ελλάδα γίνονται πια μέσω καρτών ή ηλεκτρονικά. 

Είναι πολύ ενδεικτικά τα όσα γράφει, μεταξύ άλλων, ο Βαρουφάκης στο ως άνω αναφερθέν έργο του: «…το κεφάλαιο είναι τόσο αδυσώπητο, ο θρίαμβός του τόσο αχαλίνωτος, οι μεταλλάξεις του τόσο τοξικές, που ισοπέδωσε τον ίδιο τον καπιταλισμό. […]ο καπιταλισμός έχει ήδη πεθάνει, με την έννοια ότι οι σύγχρονες εκμεταλλευτικές οικονομίες, στις οποίες ζούμε και παλεύουμε υπό την πλήρη απολυταρχία του κεφαλαίου, δε διέπονται πλέον ούτε από τα βασικά χαρακτηριστικά ούτε και από τη δυναμική του καπιταλισμού. Τον καπιταλισμό, με άλλα λόγια, τον σκότωσε μια μορφή μεταλλαγμένου κεφαλαίου επιβάλλοντάς του να μεταλλαχτεί σε κάτι ακόμα χειρότερο – σε μια μορφή τεχνοφεουδαρχίας. […] Το κεφάλαιο δεν είναι εκείνο που γνωρίζαμε από την ανατολή της Βιομηχανικής Επανάστασης μέχρι και σχετικά πρόσφατα. Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, μεταλλάχθηκε όπως ένας ανόητος ιός που γεννά στέλεχος τόσο τοξικό, ώστε αρχίζει να σκοτώνει τον οργανισμό εντός του οποίου εξελίχθηκε. Πώς συνέβη αυτό; Τι το προκάλεσε; Δύο εξελίξεις: Η ιδιωτικοποίηση του Διαδικτύου από την Big Tech, δηλαδή το αμερικανικό, αλλά και το κινεζικό, καρτέλ ψηφιακών κολοσσών. Κι ο τρόπος με τον οποίο οι δυτικές κυβερνήσεις, μαζί με τις κεντρικές τους τράπεζες, αντέδρασαν στο τραπεζικό κραχ του 2008». 

Φυσικά, σε πολιτικό επίπεδο, όλα τα παραπάνω -έστω κι αν δεν θέλει να το παραδεχθεί ο Βαρουφάκης- αποτελούν ιστορική ήττα της Αριστεράς. Είναι γνωστό ότι το αριστερό και κομμουνιστικό κίνημα στηρίχθηκε διεθνώς στις θεωρήσεις των Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, απ’ τα μισά περίπου του 19ου αιώνα, που διαμορφώθηκαν όμως στο πλαίσιο της τότε έξαρσης της βιομηχανίας. Βασικό πρόταγμα και επιδίωξη των αριστερών δυνάμεων όλα τα μετέπειτα χρόνια υπήρξε η ανατροπή της νέας καθεστηκυίας τάξης του καπιταλισμού. Όμως το κομμουνιστικό κίνημα απέτυχε τελικά να καταστρέψει τον καπιταλισμό. Τον καπιταλισμό δεν τον ανέτρεψε το οργανωμένο προλεταριάτο, η εργατική τάξη. Τον ανατρέπει σήμερα η μεταμόρφωσή του σε τεχνοφεουδαρχία, η μετατροπή του κεφαλαίου σε νεφοκεφάλαιο. 

Αλλά και η πρόσφατη σχετικά πανδημία του κορονοϊού επιτάχυνε τις εξελίξεις προς την κατεύθυνση οριστικής διαμόρφωσης και επικράτησης της τεχνοφεουδαρχίας. Οι «κλασικές» μορφές εργασίας, με τη φυσική παρουσία του εργαζομένου, ανατράπηκαν μέσω της διαστρέβλωσης της ίδιας της έννοιας του χώρου: σήμερα δεν είναι λίγοι όσοι δραστηριοποιούνται επαγγελματικά -είτε ως ελεύθεροι επαγγελματίες είτε ως υπάλληλοι- δια της τηλεργασίας, ενός νεότευκτου όρου που προέκυψε εξαιτίας των πανδημικών lockdowns (εγκλεισμών). Επίσης, επαγγελματικές συνεργασίες εταιρειών και οργανισμών, καθώς και η μεταξύ τους επικοινωνία, πραγματοποιούνται τώρα πλέον διαδικτυακά από το ένα άκρο της Γης στο άλλο μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου, γεγονός που καταργεί την έννοια τόσο της απόστασης όσο και του χρόνου. Τηλεσυσκέψεις και τηλεσυνεδριάσεις ακυρώνουν την ανάγκη παρουσίας σε κλειστές αίθουσες και στρογγυλές τράπεζες, σε ό,τι αφορά τις λήψεις αποφάσεων. Όλα πια φαίνονται να συμπιέζονται σε μια πρωτοφανή, άυλη και άχρονη, κατάσταση κι αυτά που γνωρίζαμε παλαιότερα καταρρέουν στο ασφυκτικό πλαίσιο του νέου οικονομικού ορίζοντα που προετοιμάζεται. 

Είναι εμφανές, λαμβάνοντας υπ’ όψη τα πιο πάνω, ότι πολλοί σημερινοί οικονομικοί όμιλοι θα δυσκολευτούν να προσαρμοστούν στους υπερσύγχρονους όρους που εκ των πραγμάτων θα επιβάλλουν οι νέες συνθήκες. Για τους πιο αδύναμους επιχειρηματίες, ούτε κουβέντα να γίνεται περί μελλοντικής επιβίωσής τους. Και δεν είναι μόνο καθαρά «οικονομετρικό» το θέμα. Πρόκειται για κάτι βαθύτερο και ουσιαστικότερο. Για τη ριζική, σε πολλές των περιπτώσεων, αλλαγή νοοτροπίας και ψυχοσύνθεσης της εργοδοσίας και των επενδυτών απέναντι στις καθημερινές προκλήσεις, όπου διαρκώς βλέπουμε την υποχώρηση του παλαιού κεφαλαίου και την ανάδυση «ασώματων» και πάντως μη χειροπιαστών πραγματικοτήτων, οι οποίες περιγράφονται αναγκαστικά μέσα από νεολογισμούς: αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης, φάρμες διακομιστών (servers), εξειδικευμένο λογισμικό για διαχείριση οικονομικών καταστάσεων, εύχρηστες διεπαφές, υβριδικά μοντέλα εργασίας, και τόσα ακόμη. 

Η παγκόσμια οικονομία που προέκυψε τις τελευταίες δεκαετίες ως προϊόν μιας κοινωνίας της παγκοσμιοποίησης δεν έχει ασφαλώς πατρίδα. Γι’ αυτόν τον λόγο κάνουμε σήμερα λόγο για αποβιομηχάνιση τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης και για μεταφορά των βιομηχανικών δραστηριοτήτων στις χώρες της Άπω Ανατολής. Εκεί όπου με πάμφθηνα ημερομίσθια και με εκμετάλλευση της παιδικής εργασίας παράγονται αγαθά χαμηλής ποιότητας, τα οποία συνιστούν στην ουσία υποκατάστατα των ποιοτικότερων προϊόντων που κατασκευάζονταν άλλοτε στη Δύση. Με τον τρόπο αυτό η παραγωγή υποβαθμίζεται, παρακμάζει κι εξαφανίζεται: το νεφοκεφάλαιο, ως κινητήριος μοχλός της πολιτικής οικονομίας της τεχνοφεουδαρχίας, απαρτίζεται από μηχανές, οι οποίες όμως δεν δημιουργήθηκαν για να παράγουν πράγματα, αλλά για να τροποποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Νέα δίκτυα διακίνησης (οι ψηφιακές πλατφόρμες συναλλαγών) παρακάμπτουν την παραδοσιακή αγορά, η οποία εξαϋλώνεται και αντικαθίσταται από ένα ηλεκτρονικό «υπερ-ανθρώπινο» δίκτυο. 

Μ’ αυτά και μ’ αυτά, μία καινούρια πλανητική ελίτ σχηματοποιείται. Ας μην μας ξεγελάει το γεγονός, ότι ακόμη δεν έχει κυριαρχήσει πλήρως επί του πλανήτη. Αυτό συμβαίνει, διότι απλούστατα πρόκειται για τα πρώτα μόλις χρόνια ανάδειξής της, ενώ ήδη άλλωστε μετα-νεωτερικοί κολοσσοί, όπως π.χ. εκείνοι του Ίλον Μασκ ή του Μαρκ Ζούκερμπεργκ, έχουν αναδυθεί και εύλογα αναμένεται ότι μετά το 2030 θα έχουν επιβάλλει πολυεπίπεδα την παρουσία τους. Οι παλιοί καπιταλιστικοί όμιλοι, ή θα μετασχηματιστούν σε κάτι το εντελώς νέο (πράγμα καθόλου εύκολο) ή απλά θα συντριβούν και θα εκλείψουν. Δίπλα στη νεόφερτη ελίτ θα εμφανιστούν φυσικά καινούρια πρόσωπα ως εξειδικευμένα στελέχη, τα οποία θα απαρτίσουν το επιχειρηματικό γίγνεσθαι μιας πραγματικότητας που, υπό τη μορφή παλιρροϊκού κύματος, θα σαρώσει μια για πάντα την παλιά εποχή. 

Και εδώ ερχόμαστε στη σχέση της διαρκώς ενισχυόμενης τεχνοφεουδαρχίας με τον εθνικισμό, δηλ. με την οικονομική αυτάρκεια μιας ομάδας ανθρώπων που ορίζεται με βάση την τοπική ταυτότητα. Η τεχνοφεουδαρχία αποδυναμώνει, κατ’ αρχάς, τα κράτη. Κι ετούτο, επειδή οι σύγχρονες τεχνολογικές πλατφόρμες λειτουργούν παγκοσμίως και (το κυριότερο) πέραν της κανονιστικής εξουσίας των εθνών-κρατών! Έτσι, αναπόφευκτα, η εθνική κυριαρχία έρχεται σε σύγκρουση με τις ψηφιακές αυτοκρατορίες που ξεπροβάλλουν παντοδύναμες. Βεβαίως, και η αίσθηση του ανήκειν σε μια ξεχωριστή εθνική κοινότητα κινδυνεύει να υποκατασταθεί από μια ψηφιακή ταυτότητα, πλήρως κατακερματισμένη, χωρίς διαφοροποιήσεις εθνών, φυλών και πατρίδων. Τέλος, τα εργαλεία (αλγόριθμοι) που ελέγχουν άμεσα οι διεθνιστές κυρίαρχοι της τεχνοφεουδαρχίας ενισχύουν ακόμη περισσότερο τον -ήδη υφιστάμενο- ατομισμό, που προέκυψε από τη λαίλαπα του νεοφιλελευθερισμού, και μετατρέπουν τους ανθρώπους από «εικόνα και ομοίωση Θεού» σε άψυχες και απνευμάτιστες μονάδες. Με λίγα λόγια, ισοπεδώνονται τα όποια εθνικά χαρακτηριστικά και κατασκευάζεται ένας διεθνικός «πολτός» μαζανθρώπων, τυφλά υπάκουων σε ένα ενιαίο παγκόσμιο κέντρο διοίκησης. Δύναται, συνεπώς, η πολιτική οικονομία της τεχνοφεουδαρχίας να αποδειχθεί εν τέλει η πολιτική οικονομία του «Θηρίου», που ως «Θεός» της τεχνολογίας, θα κονιορτοποιήσει εντελώς τα έθνη. 

Καταλήγοντας, το μείζον ερώτημα εδώ είναι: με την επικράτηση και την κυριαρχία της τεχνοφεουδαρχίας θα ανακύψει άραγε μια κοινωνία πιο δίκαιη, ή μήπως θα συμβεί το αντίθετο; Δεν είναι δύσκολο να απαντήσει κανείς. Πολύ λίγοι -σχεδόν απειροελάχιστοι- θα είναι πια εκείνοι οι οποίοι θα ελέγχουν το νέο πεδίο οικονομικής, και όχι μόνο, δραστηριότητας, αυτό δηλ. που ήδη αποκαλείται «ψηφιακή δραστηριότητα». Και δεν υπάρχει, τουλάχιστον όχι ακόμα, κάποιο διεθνούς ισχύος νομικό πλαίσιο που να ορίζει σαφώς τη ρύθμιση των νεοαναδυόμενων κολοσσών και τη διασφάλιση του δίκαιου ανταγωνισμού μεταξύ τους. Άρα, ο όλος σχεδιασμός του μέλλοντος δεν είναι αυτό που απατηλά λέγεται, ότι δηλ. με το τεχνοφεουδαρχικό μοντέλο θα γίνει ευκολότερη η ζωή του μέσου ανθρώπου, αλλά αντιθέτως ελλοχεύει ο κίνδυνος να ξυπνήσει σύντομα η ανθρωπότητα μέσα σε δεσμά που δεν σπάζουν με τίποτα, μέσα στα ψηφιακά δεσμά.